Algemeen

1. Doel en reikwijdte

Deze beleidsnotitie beoogt inzichtelijk te maken waarom een ontoegankelijke inrichting van maatschappelijke systemen een van de meest voorkomende oorzaken is van discriminatie tegen neurodivergente mensen, en hoe dit juridisch en toezichthoudend moet worden beoordeeld. De notitie biedt inspecties, beleidsmakers en handhavingsinstanties een toetsingskader om ontoegankelijkheid te herkennen als (indirecte) discriminatie en om hierop effectief te interveniëren.

De notitie is van toepassing op onder meer onderwijs, arbeidsmarkt, gezondheidszorg, overheidshandelen en sociale zekerheid.

2. Probleemdefinitie: ontoegankelijkheid als discriminatiemechanisme

Uit onderzoek en enquêtegegevens blijkt dat discriminatie tegen neurodivergente mensen zich veelal niet manifesteert als expliciete uitsluiting, maar als structurele ontoegankelijkheid van systemen, procedures en omgevingen. Deze ontoegankelijkheid ontstaat doordat maatschappelijke voorzieningen zijn ontworpen op basis van impliciete neurotypische normen, zoals:

• een veronderstelde standaard in informatieverwerking en prikkelverwerking;

• een normatief tempo van werken, leren en beslissen;

• vaste verwachtingen over sociale communicatie, stressbestendigheid en zelfregie;

• procedurele complexiteit zonder alternatieve routes.

Wanneer deze normen worden gehanteerd zonder ruimte voor variatie, leidt dit tot indirecte discriminatie: ogenschijnlijk neutrale regels en werkwijzen die in de praktijk een onevenredig nadelig effect hebben op neurodivergente mensen.

3. Juridisch kader: relevante toetsingsnormen

3.1 Verbod op discriminatie

Ontoegankelijkheid kan kwalificeren als discriminatie op grond van handicap of beperking wanneer:

• een persoon vanwege neurodivergentie niet gelijkwaardig kan deelnemen;

• dit nadeel niet objectief gerechtvaardigd is;

• redelijke aanpassingen achterwege blijven.

Dit volgt uit onder meer:

• het gelijkebehandelingsrecht;

• het bestuursrechtelijke zorgvuldigheids- en evenredigheidsbeginsel;

• internationale mensenrechtenverplichtingen.

3.2 Indirecte discriminatie

Bij indirecte discriminatie is geen sprake van expliciete uitsluiting, maar van een structureel effect. Inspecties dienen daarom niet alleen intentie of individuele besluiten te toetsen, maar ook:

• standaardprocedures;

• beleidskaders;

• uitvoeringspraktijken;

• digitale en fysieke toegankelijkheid.

3.3 Weigering van redelijke aanpassingen

Het niet aanbieden van redelijke aanpassingen – zoals alternatieve communicatievormen, prikkelarme omgevingen, voorspelbare processen of aangepaste beoordeling – vormt op zichzelf een zelfstandige discriminatiegrond. Het ontbreken van maatwerk mag niet worden gelegitimeerd met verwijzingen naar efficiëntie, kosten of “gelijke behandeling”.

3.4 Zorgplicht en mensenrechten

Publieke en semipublieke instellingen hebben een positieve verplichting om belemmeringen voor deelname weg te nemen. Dit betekent dat zij actief moeten toetsen of hun inrichting en handelen uitsluitingsmechanismen bevatten. Het nalaten hiervan kan leiden tot institutionele discriminatie.

4. Implicaties voor toezicht en handhaving

4.1 Verschuiving van individueel falen naar systeemfalen

Uit de enquête blijkt dat neurodivergente mensen regelmatig worden geconfronteerd met kwalificaties als “onvoldoende zelfredzaam”, “niet passend”, of “onrealistische verwachtingen”. Inspecties dienen te toetsen of deze oordelen voortkomen uit objectieve criteria, of uit een ontoegankelijke systeeminrichting die ten onrechte wordt toegeschreven aan het individu.

4.2 Signalen van ontoegankelijkheid

Inspecteurs kunnen ontoegankelijkheid herkennen aan onder meer:

• hoge uitval, mijdgedrag of klachtenconcentratie onder neurodivergente mensen;

• standaardprocedures zonder afwijkingsmogelijkheden;

• gebrek aan kennis over neurodivergentie bij professionals;

• afwezigheid van beleid voor redelijke aanpassingen;

• structurele afhankelijkheid van mondelinge of schriftelijke vaardigheden zonder alternatieven.

4.3 Toetsingsvragen voor inspecties

Bij toezicht en onderzoek kunnen onder meer de volgende vragen worden gehanteerd:

1. Is expliciet beoordeeld of de inrichting van het systeem toegankelijk is voor neurodivergente mensen?

2. Zijn redelijke aanpassingen structureel mogelijk en bekend bij uitvoerders?

3. Wordt afwijkend functioneren geïnterpreteerd als signaal van ondersteuningsbehoefte of als probleemgedrag?

4. Is neurodivergentie zichtbaar in monitoring, klachtenregistratie en kwaliteitskaders?

5. Zijn ervaringsdeskundigen betrokken bij beleidsvorming en evaluatie?

5. Beleidsmatige consequenties

Voor beleidsmakers betekent dit dat toegankelijkheid niet kan worden beperkt tot fysieke of digitale aspecten, maar ook betrekking heeft op:

• besluitvormingsprocessen;

• communicatiestijlen;

• beoordelingscriteria;

• handhavingspraktijken.

Beleid dat uitgaat van één normatief mensbeeld vergroot het risico op discriminatie en ondermijnt rechtsgelijkheid.

6. Conclusie en aanbeveling

Ontoegankelijkheid is geen neutrale ontwerpfout, maar een structurele oorzaak van discriminatie tegen neurodivergente mensen. Voor inspecties en beleidsmakers vereist dit een expliciete verschuiving van focus: van individuele tekortkomingen naar systeemverantwoordelijkheid.

Aanbevolen wordt om:

• ontoegankelijkheid expliciet te erkennen als toetsingsgrond bij discriminatie;

• neurodivergentie zichtbaar te maken in toezicht, monitoring en beleid;

• redelijke aanpassingen als norm te hanteren, niet als uitzondering;

• inspecteurs structureel te scholen in het herkennen van indirecte en institutionele discriminatie.

Alleen door deze benadering kan effectief uitvoering worden gegeven aan gelijkebehandelings- en mensenrechtenverplichtingen, en kan structurele uitsluiting van neurodivergente mensen worden voorkomen.

Hieronder heb ik de beleidsnotitie uitgewerkt tot vier afzonderlijke, maar consistent opgebouwde secties: voor arbeidsmarkt, onderwijs, zorg en overheid. Elke sectie bevat:

• een korte probleemschets,

• de juridische duiding,

• concrete aandachtspunten voor inspecties en toezichthouders.

De toon en structuur zijn expliciet bedoeld als inspectiehandreiking en sluiten aan bij bestaande toezicht- en handhavingspraktijken.

Per domein

1. Arbeidsmarkt

Probleemschets

Op de arbeidsmarkt uit discriminatie tegen neurodivergente mensen zich vaak via selectiecriteria, werkorganisatie en beoordelingssystemen die zijn gebaseerd op neurotypische aannames. Denk aan nadruk op sociale presentatie in sollicitaties, ongeschreven verwachtingen over flexibiliteit en tempo, open kantoorconcepten en informele communicatienormen. Respondenten geven aan dat zij niet zozeer worden uitgesloten vanwege hun competenties, maar vanwege de manier waarop werk is ingericht en beoordeeld.

Ontoegankelijkheid leidt hier tot verhoogde uitval, onderbenutting van talent en structurele achterstelling, vaak zonder dat dit expliciet als discriminatie wordt benoemd.

Juridisch toetsingskader

Voor inspecties is van belang dat:

• ogenschijnlijk neutrale selectie- en beoordelingscriteria indirect discriminerend kunnen zijn;

• het niet aanbieden van redelijke aanpassingen (bijvoorbeeld in werktijden, prikkelbelasting, communicatie of beoordeling) een zelfstandige schending kan opleveren;

• “culture fit”, sociale vaardigheden of stressbestendigheid alleen gerechtvaardigd zijn als zij aantoonbaar essentieel zijn voor de functie.

Aandachtspunten voor inspecties

• Worden functie-eisen kritisch getoetst op noodzakelijkheid en proportionaliteit?

• Zijn redelijke aanpassingen structureel mogelijk en bekend bij leidinggevenden?

• Worden neurodivergente werknemers afgerekend op gedrag dat voortkomt uit ontoegankelijke werkomstandigheden?

• Is er beleid om indirecte discriminatie in werving, selectie en beoordeling te voorkomen?

2. Onderwijs

Probleemschets

In het onderwijs ervaren neurodivergente leerlingen en studenten discriminatie vooral via didactische en organisatorische normen: vaste onderwijsvormen, een hoog beroep op zelforganisatie, prikkelrijke leeromgevingen en beoordelingssystemen die weinig ruimte laten voor variatie. Respondenten beschrijven dat zij regelmatig worden gezien als “lastig”, “onvoldoende gemotiveerd” of “niet passend”, terwijl de onderliggende oorzaak ligt in een ontoegankelijke leeromgeving.

Juridisch toetsingskader

Ontoegankelijk onderwijs kan kwalificeren als indirecte discriminatie wanneer:

• onderwijsinstellingen onvoldoende rekening houden met neurodivergente behoeften;

• ondersteuning afhankelijk is van diagnose of strijd, in plaats van structureel beschikbaar;

• aanpassingen worden geweigerd met een beroep op gelijkheid of organisatorische lasten.

Daarnaast geldt een zorgplicht om gelijke toegang tot onderwijs te waarborgen.

Aandachtspunten voor inspecties

• Is toegankelijkheid integraal onderdeel van onderwijsbeleid en -kwaliteit?

• Worden redelijke aanpassingen tijdig en zonder onnodige drempels aangeboden?

• Wordt gedrag dat voortkomt uit overprikkeling of stress geduid als probleem of als signaal?

• Is er aandacht voor de cumulatieve impact van toetsdruk, tempo en prikkelbelasting?

3. Zorg

Probleemschets

In de zorg manifesteert discriminatie zich vaak via ontoegankelijke communicatie, diagnostiek en besluitvorming. Respondenten geven aan dat zij niet serieus worden genomen, verkeerd worden begrepen of dat hun klachten worden gebagatelliseerd. Diagnostische kaders zijn bovendien historisch ingericht op een beperkte groep, wat leidt tot misdiagnoses en ongelijkheid in toegang tot zorg.

Ontoegankelijkheid in de zorg vergroot gezondheidsverschillen en kan leiden tot zorgmijding.

Juridisch toetsingskader

Zorginstellingen en professionals hebben een zorgplicht en moeten handelen volgens professionele standaarden die ook toegankelijkheid omvatten. Relevante toetsingspunten zijn:

• begrijpelijke en aangepaste communicatie;

• informed consent dat daadwerkelijk geïnformeerd is;

• gelijke toegang tot zorg zonder onevenredige drempels.

Het structureel niet aanpassen van zorgverlening kan leiden tot indirecte discriminatie en schending van het recht op passende zorg.

Aandachtspunten voor inspecties

• Is zorginformatie toegankelijk voor verschillende informatieverwerkingsstijlen?

• Wordt neurodivergent gedrag geïnterpreteerd als symptoom, stressreactie of “lastig gedrag”?

• Zijn professionals geschoold in neurodiversiteit en bias in diagnostiek?

• Worden klachten en signalen van neurodivergente cliënten serieus onderzocht?

4. Overheid (uitvoering en handhaving)

Probleemschets

Bij overheidsinstanties ervaren neurodivergente mensen discriminatie vooral via complexe procedures, strikte termijnen, formele communicatie en gebrek aan maatwerk. Respondenten noemen problemen met formulieren, digitale systemen, gesprekken met uitvoerders en handhavingstrajecten. Ontoegankelijkheid leidt hier tot verlies van rechten, sancties en wantrouwen in de overheid.

Juridisch toetsingskader

Voor overheidshandelen zijn met name relevant:

• het zorgvuldigheidsbeginsel;

• het evenredigheidsbeginsel;

• het beginsel van fair play;

• het verbod op discriminatie en de verplichting tot redelijke aanpassingen.

Een ontoegankelijke uitvoering kan ertoe leiden dat besluiten feitelijk discriminerend uitwerken, ook als zij formeel correct zijn.

Aandachtspunten voor inspecties

• Zijn procedures begrijpelijk en uitvoerbaar voor neurodivergente burgers?

• Is maatwerk mogelijk en wordt dit actief aangeboden?

• Wordt non-conform gedrag geïnterpreteerd als onwil of als signaal van ontoegankelijkheid?

• Worden sancties en gevolgen proportioneel toegepast, rekening houdend met beperkingen?

Overkoepelende conclusie

In alle vier de domeinen geldt dat ontoegankelijkheid een structureel en voorspelbaar discriminatiemechanisme vormt. Voor inspecties betekent dit dat toezicht niet kan blijven steken bij individuele casuïstiek of intenties, maar zich moet richten op systeemontwerp, standaardisering en uitvoeringspraktijk.

Het expliciet meenemen van neurodivergentie in juridische toetsing, beleid en toezicht is noodzakelijk om gelijke behandeling en rechtsbescherming daadwerkelijk te realiseren.